زیبایی در روزگار ما، از سطح ظواهر گذر کرده و به قلمرو علم و اندیشه پا نهاده است. آنچه روزی تنها در آیینه دیده می‌شد، امروز در عمق ژن‌ها، سلول‌ها و داده‌های هوشمند جست‌وجو می‌شود. دوران کرم‌ها، شامپوها، رنگ موها و لوسیون‌هایی که برای همه یکسان بودند، به سر آمده است. اکنون سخن از فرمولی است که نه برای «انسان»، بلکه برای «این انسان» ساخته می‌شود؛ همان‌گونه که هر چهره اثر انگشتی یگانه دارد، هر پوست نیز به ترکیبی خاص نیازمند است.

از آزمایشگاه تا آینه

در آزمایشگاه‌های امروز، علم ژنتیک، نانوفناوری و هوش مصنوعی دست در دست هم داده‌اند تا چهره‌ای تازه از زیبایی بیافرینند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تحلیل DNA می‌تواند نیازهای پنهان پوست را آشکار سازد و دقت فرمول‌های مراقبتی را تا ۴۰ درصد افزایش دهد. هوش مصنوعی با الگوریتم‌های خود می‌آموزد که پوست هر فرد چگونه به ترکیبات گوناگون واکنش نشان می‌دهد و بدین ترتیب، محصولی می‌سازد که چون نسخه‌ای طبی، تنها برای همان تن و همان زیست طراحی شده است. آینده‌ای در راه است که در آن، کرم و شامپو نه از قفسه فروشگاه، بلکه از دل داده‌های شخصی هر انسان زاده می‌شود؛ گویی زیبایی به زبان زیست‌شناسی سخن گفته است.

بازار در مسیر فردیت

جهان مصرف نیز از این دگرگونی بی‌نصیب نمانده است. آمارها می‌گویند تا سال ۲۰۳۰ ارزش بازار جهانی محصولات شخصی‌سازی‌شده از مرز ۵۰ میلیارد دلار خواهد گذشت. این رشد تنها عددی اقتصادی نیست، بلکه نشانه تغییری در روح زمانه است. نسل جدید، زیبایی را در شباهت به دیگری نمی‌جوید، بلکه در بازتاب یگانگی خویش می‌بیند. شرکت‌های پیشرو، با تکیه بر داده‌های زیستی و هوش مصنوعی، محصولاتی می‌سازند که برای هر فرد، چهره‌ای تازه از زیبایی را ممکن می‌کنند. بدین‌سان، صنعت زیبایی به حوزه‌ای فرهنگی بدل می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، انسان نه مقلد مد روز، بلکه خالق روایت خود از زیبایی است.

جامعه‌شناسی تن؛ بدن به‌مثابه هویت

در ژرفای این دگرگونی، پرسشی فرهنگی نهفته است: ما چگونه از بدن خود معنا می‌سازیم؟ جامعه‌شناسی معاصر، بدن را دیگر صرفاً یک پیکر مادی نمی‌بیند، بلکه آن را زبانی برای بیان هویت و تمایز می‌داند. انسان امروز، از طریق مراقبت و آرایش، خویشتن را بازسازی می‌کند؛ بدن او نه صرفاً پوشش روح، بلکه میدان بیان اندیشه و ارزش است. از این رو، زیبایی شخصی‌سازی‌شده پاسخی است به نیاز انسان برای بازیافتن کنترل خویش در جهانی که او را به سوی یکسانی می‌کشاند. این زیبایی نوعی مقاومت آرام در برابر الگوهای تحمیل‌شده است؛ شورشی در لباسی آراسته که فریاد می‌زند: «من همانم که هستم.»

اخلاق، اعتماد و فناوری

اما این راه، بی‌سنگلاخ نیست. جمع‌آوری داده‌های ژنتیکی و زیستی، پرسش‌هایی جدی درباره حریم خصوصی و اخلاق علمی پدید آورده است. اعتماد، به سرمایه‌ای بدل شده که آینده این صنعت بر آن استوار است. اگر تولیدکنندگان بتوانند میان نوآوری و مسئولیت اجتماعی، میان پیشرفت و حرمت انسان تعادل برقرار کنند، آن‌گاه زیبایی شخصی‌سازی‌شده نه تهدیدی، بلکه نشانه بلوغ فرهنگی و اخلاقی بشر خواهد بود. در چنین صورتی، فناوری نه رقیب انسان، بلکه یار او در بازشناسی خود خواهد شد.
زیبایی امروز دیگر تنها در رنگ و فرم خلاصه نمی‌شود؛ پلی است میان آزمایشگاه و آینه، میان علم و خویشتن. قرن بیستم، عصر استانداردها و نسخه‌های واحد بود؛ اما قرن بیست‌و‌یکم، دوران بازگشت به فردیت است زمانی که هر پوست، هر نگاه و هر چهره، داستانی دارد از خویش و برای خویش.
آنجا که علم و فرهنگ در هم می‌پیچند، زیبایی از مرز ظاهر می‌گذرد و به تجربه‌ای از خودآگاهی بدل می‌شود؛ و شاید در همین نقطه است که انسان، دوباره خویشتن را در آیینه زمان بازمی‌یابد.

دکتر محمد هاشمی سخنگوی سازمان غذا و دارو